Монгол Улсын зэсийн томоохон уурхайнуудын нэгийг эзэмшигч компани өнгөрсөн пүрэв гарагт хилийн боомт дахь хязгаарлалтын улмаас сүүлийн хоёр долоо хоногийн хугацаанд Хятад руу гаргах зэсийн баяжмалын экспорт нь ойролцоогоор 70 хувиар буурсан талаар мэдэгджээ. Эдгээр хязгаарлалт нь Монгол Улсын эдийн засгийн томоохон салбар болох уул уурхайн салбарт орлогын алдагдал үүсгэж, үйл ажиллагааг нь доголдуулж болзошгүй гэсэн болгоомжлолыг төрүүлээд байна. Дэлхийн зэсийн томоохон уурхайнуудын нэг "Оюу Толгой" ХХК-ийн мэдээлснээр, Хятадын хилээр зэсийн баяжмал тээвэрлэж буй ачааны машины цувааны тоо өмнөх шигээ өдөрт 12-13 байснаа дөрөв орчим болж буурчээ.

Энэхүү хязгаарлалт нь Монгол Улсын Гашуунсухайт боомттой хил залгаа орших, Хятадын Ганцмод боомтоор нэвтэрч буй тээврийн хэрэгслүүдэд хамаарч байна. Монгол Улс нь нүүрс, зэсийн дэлхийн хамгийн том хэрэглэгч болох Хятад улс руу эдгээр түүхий эдийг нийлүүлэгч томоохон улс юм. Монголын хилийн албаныхны мэдээлснээр, хил дээрх үйл ажиллагаа удааширсан нь Хятадын Ганцмод боомт дахь дэд бүтэц, технологийн шинэчлэлтэй холбоотой ажээ. Монголын хил, гаалийн байгууллагын мэдээлснээр, Хятадын тал наймдугаар сард хил нэвтэрч буй ачааны машины жолооч нарт зориулсан, тээврийн хэрэгсэл дотор суурилуулсан нүүр царай таних системийг нэвтрүүлсэн бөгөөд уг системийг суурилуулах, засвар үйлчилгээ хийх ажил нь хилээр нэвтрүүлэх хүчин чадалд нөлөөлж байна. Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр уг ажил есдүгээр сарын сүүлчээр дуусна гэж мэдээлж байсан ч, Хятадаас Улаанбаатар дахь Элчин сайдын яамаараа дамжуулан Монголын Засгийн газарт мэдэгдсэнээр, уг ажил арванхоёрдугаар сарын сүүл хүртэл үргэлжилж болзошгүй байна.

Орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн мэдээлснээр, Засгийн газрын хуралдааны үеэр зарим сайдад хилийн боомт дээр очиж, Хятадын талын албаны хүмүүстэй уулзах үүрэг өгсөн байна. Зам, тээврийн сайд Б.Дэлгэрсайханы хэлснээр, Монголын талд тээврийн бүх чиглэл нээлттэй хэвээр байгаа бөгөөд Засгийн газрын зүгээс хязгаарлалт тогтоосон шалтгааныг улс төртэй холбоотой гэж үзэх үндэслэлгүй байна. Монгол Улсын зэсийн салбар нь экспортын орлогод улам бүр чухал хувь нэмэр оруулах болсон. 2026 оны эхний есөн сарын байдлаар зэсийн баяжмалын экспорт 2 сая тоннд хүрсэн гэх мэдээлэл байна.

Хилийн боомтын хязгаарлалтууд нь Гашуунсухайт боомтоор дамжих Монголын нүүрсний экспортод мөн нөлөөлж, хил нэвтрэх тээврийн хэрэгслийн тоо өдөрт 1300 байснаас 1000 гаруй болж буурсан гэж хилийн байгууллагын албаныхан мэдээлжээ. Монгол Улс нь нүүрс, зэс, алт, уран, хайлуур жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эдийн засаг нь уул уурхайн салбараас ихээхэн хамааралтай. Тус салбар нь ДНБ-ий дөрөвний нэг орчмыг бүрдүүлдэг. Иймд тус улсын эдийн засаг нь хил дамнасан худалдаанд үүсэх саатал болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэлд онцгой мэдрэмтгий байдаг.

Өнгөрсөн онд нүүрс болон зэсийн баяжмал нь Монгол Улсын барааны экспортын 82.3 хувийг бүрдүүлсэн бол нийт экспортын 89.4 хувь нь Хятад руу чиглэжээ. Түүнчлэн Монгол Улс нь Хятадын коксжих нүүрсний импортын гол нийлүүлэгч бөгөөд 2025 онд Хятадын коксжих нүүрсний нийт импортын ойролцоогоор 51 хувийг дангаараа бүрдүүлсэн байна.