Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан олон улсын байгууллагаас 2025 онд анхаарал хандуулах ёстой 25 хөшөө дурсгалыг жагсаахад Монгол Улсын “Эрдэнэ Зуу” хийд багтжээ. Монгол Улсын бурхны шашинтай холбогдох түүхэн энэхүү дурсгал нь цаг уурын эрс тэс уур амьсгал, цөлжилтөд ихээр өртөж байгаа гэж дүгнээд гол байгууламжууд нурах эрсдэлтэй байгааг онцолсон байна. Мөн түүнчлэн бодлогын түвшид байгаль хамгаалах, дурсгал шинэчлэн засах дунд мэргэжлийн боловсон хүчин дутагдалтай байгааг онцолсон байна.

Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан 1996 оноос эхлэн анхаарал хандуулах дурсгалын жагсаалтыг хоёр жил тутамд боловсруулж эхэлжээ. Дэлхий даяар энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллага болон мэргэжилтнүүдийн саналаар энэ жагсаалтыг зарладаг байна. Энэхүү жагсаалтыг гаргаж эхэлснээс хойш хамгаалах шаардлага бүхий хөшөө, дурсгалуудыг цаг алдалгүй засаж, тухайн хөшөө дурсгалуудын талаар олон нийтэд сурталчлах үйл ажиллагаа эрчимжиж эхэлжээ. Өнөөг хүртэл тус сан нь дэлхийн даяар 350 орчим хөшөө, дурсгалыг жагсаалтад бүртгэн нийт 120 сая орчим ам.долларыг хандивлаж, 300 сая ам.долларыг бусад эх үүсвэрээс татахад оролцсон байна.

Хархорин хотын туурин дээр үлдсэн чулуун ханыг зөөж авчраад одоогийн Эрдэнэзуу хийдийг босгосон түүхтэй. 1580 онд Автай сайн хаан, дүү Түмэнхэн ноёнтой хамт III Далай ламтай уулзаж, түүний зөвлөсөн дагуу Хархорум хотын нэгэн хуучин сүм болох Тахай балгасан дахь сүмийг сэргээснээр суурь нь тавигджээ. Ийнхүү 1586-1674 онд Гурван зуу сүм, Ригсүм Гомбо сүмүүдийг, 1701-1705 онд Очирдарь сүм, Авид сүм, Их суварганы чуулбаруудыг, 1771-1792 онд Цогчин их дуган, Лаврин сүмүүдийг тус тус бариулжээ. 1796 онд Эрдэнэзуу хийд анх удаа их засварт орсон бөгөөд 7 дугаар ширээт лам Дагвадаржаа ламтан удирдаж хятадын Юн-да-а пүүс гүйцэтгэл хийжээ. Энэ засварын үеэр хуучин Тахай балгасны хэрмэн нурангийг суурь болгон 50 ширхэг суварга босгосон байна. 1802-1813 онд ноёд тайж, лам хувраг, сүсэгтэн ардын хөрөнгөөр өмнө барьсан суваргуудын завсар хооронд 56 суварга нэмж хэрмэн ханыг барьж дуусгасан байна. Өдгөө хийдийг тойрон хүрээлэх 108 суварга бүхий хэрмэн хашаа нь хааш хаашаа 420 метр юм. 1782 онд 50 хувраг сурагчтайгаар Бодь мөрийн сургуулийг байгуулжээ. Монголын ноёд, язгууртнууд хэрмийн дотор өөрийн дугантай байх нь нэр төрийн хэрэг гэж үздэг байсан учраас Түшээт ханы болон ноён Цэвээнжавын дуган, Очирдарийн дуган гэх мэт олон сүм дуган баригдан 1792 он гэхэд 62 сүм, 500-гаад барилга байшинтай, 10 мянган ламтай болж өргөжсөн байна.

Өдгөө 18 сүм дуган үлдсэн бөгөөд одоо тус хийдэд анхны барилгуудаас Гурванзуугийн сүмүүд, Зуугийн сүм, Их суварга, Сэрүүн Лаврин бий. Хийдийн хашаан дотор Хархорум хотын тууринаас олдсон чулуун хөшөөнүүд үлджээ.